Làng mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội) – TOP 20 làng nghề truyền thống Việt Nam nổi tiếng với những sản phẩm độc đáo và tinh xảo (P.16) – [VIETKINGS-TOPPLUS – Hành trình TOP Việt Nam]

Theo các cao niên trong làng kể, nghề mây tre đan có ở nơi đây từ những năm 1700. Làng Phú Vinh ban đầu có tên Phú Hoa Trang, dịch nôm thì còn có ý là ngôi làng được trời phú cho người dân có bàn tay khéo léo. Vào năm 1800, Phú Hoa Trang đổi tên thành làng Phú Vinh. Có người cắt nghĩa cái tên đó là phú quý và vinh hiển, nhưng có người lại cho rằng tên gọi Phú Vinh là chỉ hậu vận, sự đi lên và trường tồn của làng nghề. Không rõ tích làng, tên gọi và các mốc lịch sử được lưu truyền có thực sự chuẩn xác hay chỉ là ước lượng. Thế nhưng, cho đến nay, có một điều không thể phủ nhận là những người sinh ra ở mảnh đất này đều có tố chất đặc biệt về đan lát. Có gia đình đã vài thế hệ liền theo nghề, hoặc các anh chị em đều làm nghề. Cha truyền con nối, dần dần nghề mây tre đan trở thành nghề truyền thống của làng.

Để làm ra những bộ sản phẩm từ mây tre đan có chất lượng, trước tiên phải kỹ lưỡng trong việc lựa chọn, thu mua, xử lý nguyên liệu đầu vào, rồi mới tới các bước phơi sấy và chẻ mây. Chẻ mây là khâu đòi hỏi sự công phu, tay nghề giỏi, cây mây thường có các đốt không đều nhau, vì vậy yêu cầu chủ đạo của việc chẻ mây là các sợi mỗi loại phải thật đều. Hiện nay, kỹ thuật chẻ lẻ khi làm nan sợi tre, mây của người Việt được đánh giá có tính ứng dụng khoa học, sáng tạo cao. Khi chẻ mây tre, người ta phân ra nhiều loại. Loại sợi to thường dùng để đan các sản phẩm thông thường; còn sợi nhỏ dùng để làm những mặt hàng cao cấp, cầu kỳ… Thường sau khi chọn được nguyên liệu tốt, người ta mang chẻ thành các loại nan mỏng dựa theo yêu cầu của sản phẩm. Chẻ xong nan được đem chuốt cho phẳng, bóng và mượt mà hơn, rồi lại đem phơi khô, ngâm nước, tiếp tục mang đi sấy để sợi mây có độ dẻo cao. Về màu sắc của sản phẩm sẽ được xử lý bằng cách đưa tre vào lò, dùng rơm, rạ hoặc lá tre để hun; hoặc sau khi sấy sợi mây, sẽ nhúng vào các chậu lá cây sòi băm nhỏ đã nấu sôi. Đây là cách tạo màu hoàn toàn tự nhiên, không hóa chất, giúp cho sản phẩm mây tre đan của Phú Vinh không gây hại cho sức khỏe người làm lẫn người sử dụng, với độ bền của màu cao tới hơn 30 năm.

Được làm thủ công từ đôi bàn tay khéo léo, được chăm chút bằng trái tim yêu nghề say nghề, mỗi sản phẩm mây tre đan Phú Vinh đều mang trên mình dấu ấn của cá nhân người nghệ nhân, dấu ấn của quê hương và cả hơi thở của thời đại. Từ cái nơm cái vó, cái mủng cái giỏ xưa kia, vẫn bằng kỹ thuật đan lát được truyền từ đời này qua đời khác nhưng nhờ sự sáng tạo của các nghệ nhân, bình hoa, lót cốc, cái khay, chiếc ghế với nhiều hoa văn đẹp mắt đã ra đời phục vụ nhu cầu của người dân. Kết quả lao động sáng tạo ấy đã giúp nhiều gia đình, nhiều thế hệ người làng trụ được với nghề truyền thống.

Phú Vinh cũng là làng nghề duy nhất ở Việt Nam có kỹ thuật xâu xiên sử dụng chất liệu sợi mây vô cùng tinh tế… là đỉnh cao của nghệ thuật đan lát Việt Nam. Có những mặt hàng tưởng như được "thêu" bằng nan đầy tài tình, đẹp mắt. Những người nghệ nhân có những kỹ năng, kỹ thuật đường đan tỉ mỉ, cầu kì, sản phẩm họ làm thường có hoa văn đan tết tinh xảo, độc đáo, mà người ta chỉ tìm thấy ở làng nghề Phú Vinh. 

Mỗi gia đình ở đây đều có bí quyết riêng trong chế biến và sản xuất mây tre đan. Khâu nguyên liệu được chọn kỹ càng, nhưng chế biến mới đòi hỏi sự công phu và tỉ mỉ của người thợ làm nghề. Đến nơi đây, khách du lịch có thể quan sát được quy trình chế biến mây. Và đặc biệt là được xem bước tạo màu của các nghệ nhân. Một trong những bí quyết mà mỗi gia đình làm nghề có riêng là công thức tạo màu. Bí quyết tạo màu riêng sẽ giúp cho sản phẩm có độ đa dạng về màu sắc. 

Hàng mây tre đan của Phú Vinh có tới hàng trăm mẫu mã, có loại đòi hỏi kỹ thuật rất cao như tranh chân dung, phong cảnh, hoành phi, câu đối, chim thú... Có loại cần sự khéo tay và cũng rất công phu như lẵng hoa quả, khay đĩa, làn, cặp, mũ, chao đèn... với nhiều kiểu dáng phong phú. Các mặt hàng mây tre đan của Phú Vinh đang cung cấp cho nhiều nước trên thế giới.

Qua sự tìm tòi, học hỏi và sáng tạo không ngừng, các nghệ nhân tài hoa “xứ mây” Phú Vinh đã thổi hơi thở của thời đại mới vào những sản phẩm tưởng chừng xưa cũ và quen thuộc, giúp mây tre đan Phú Vinh tiếp tục khẳng định vị trí và giá trị riêng của mình. Hơn hết, ở Phú Vinh, bất kỳ ai cũng có thể nhận ra rằng, việc giữ gìn và phát triển làng nghề truyền thống không chỉ là câu chuyện phát triển kinh tế mà còn là cách bảo lưu nét văn hóa và bản sắc.