Làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) – TOP 20 làng nghề truyền thống Việt Nam nổi tiếng với những sản phẩm độc đáo và tinh xảo (P.15) – [VIETKINGS-TOPPLUS – Hành trình TOP Việt Nam]

Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Dư địa chí của Nguyễn Trãi, làng gốm Bát Tràng được hình thành từ thời nhà Lý, vào khoảng thời gian vua Lý Thái Tổ dời đô từ Thăng Long ra Hoa Lư. Lúc này , 5 dòng họ làm nghề gốm nổi tiếng của làng Bồ Bát, huyện Yên Mô, phủ Trường Yên (nay thuộc huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình) là Trần, Vương, Nguyễn, Lê, Phạm đã quyết định đưa các nghệ nhân làm gốm và gia đình dời làng di cư về kinh thành Thăng Long tìm đất lập nghiệp. Đến Bạch Thổ phường thuộc huyện Gia Lâm, phủ Thuận An (nay là xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội) - nơi có nguồn nguyên liệu tốt để làm đồ gốm là đất sét trắng, 5 dòng họ đã kết hợp với dòng họ Nguyễn ở đây mở lò sản xuất gốm, lập nên làng gốm Bát Tràng.

Các sản phẩm gốm Bát tràng có cơ hội phát triển, lưu thông rộng rãi trong nước từ thế kỉ 15 nhờ chính sách của nhà Mạc. Đến thế kỉ 16,17, nền kinh tế giao thương ngày càng phát triển khiến gốm Bát Tràng phát triển mạnh mẽ và xuất khẩu ra nước ngoài. Thế kỉ 18-19, nhà Nguyễn ban hành chính sách hạn chế ngoại thương khiến cho các sản phẩm gốm sứ không còn được xuất khẩu ra thế giới. Trải qua thăng trầm của lịch sử, làng gốm Bát Tràng vẫn luôn giữ được nét đẹp truyền thống, tự hào là làng nghề gốm sứ lâu đời và nổi tiếng nhất của cả nước.

Gốm Bát Tràng đa phần được sản xuất thủ công, thể hiện tài năng sáng tạo của người thợ. Lớp men trắng ngà, đục cùng kiểu vẽ hoa văn thiên về tả của gốm Bát Tràng được khách hàng đánh giá cao về mặt nghệ thuật. Vì vậy, sản phẩm gốm cổ Bát Tràng có giá trị kinh tế rất cao, được lưu giữ tại một số bảo tàng trong nước và quốc tế.

Để tạo ra các sản phẩm gốm, trước tiên các nghệ nhân phải ngâm đất sét trong hệ thống 4 bể chứa ở độ cao khác nhau khoảng 3-4 tháng nhằm loại bỏ một số tạp chất, sau đó dùng đất sét để tạo hình cho sản phẩm rồi đem "ủ vóc" và sửa lại hình dáng cho hoàn chỉnh. Tiếp theo, sản phẩm được đem phơi, sấy trong lò sấy để tránh cong, vênh, nứt, vỡ rồi trang trí hoa văn. Người thợ dùng bút lông vẽ trực tiếp lên sản phẩm các hoa văn họa tiết sao cho hài hòa với dáng gốm. Khi đã hoàn chỉnh, sản phẩm phải được làm sạch bụi bằng chổi lông rồi đem nung qua ở nhiệt độ thấp, sau đó tráng men. Kỹ thuật tráng men có nhiều hình thức như phun men, dội men, nhúng men, kìm men, quay men và đúc men. Khâu cuối cùng quyết định sự thành công hay thất bại của một mẻ gốm là nung gốm trong lò theo nguyên tắc nâng dần nhiệt độ và khi gốm chín thì lại hạ dần nhiệt độ. Sau khi nung xong, các cửa lò được bịt kín để làm nguội từ từ. Quá trình làm nguội kéo dài 2 ngày đêm, sau đó mở cửa lò và để tiếp 1 ngày đêm nữa mới cho sản phẩm ra lò.

Người thợ gốm Bát Tràng quan niệm, sản phẩm gốm không khác gì một cơ thể sống, do có sự kết hợp hài hòa của ngũ hành: Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ và trong đó còn mang lại cả yếu tố tinh thần, sự sáng tạo của nghệ nhân làm gốm. Tất cả hòa vào nhau tạo thành bố cục màu sắc thanh thoát cùng với sự tinh tế của nghệ nhân làng gốm sứ Bát Tràng.

Sản phẩm gốm Bát Tràng có nhiều kiểu dáng, mẫu mã và chủng loại, được chia thành các nhóm theo chức năng sử dụng là: gốm gia dụng, đồ thờ tự, gốm mỹ thuật, gốm xây dựng và gốm trang trí. Bằng lòng yêu nghề và sự miệt mài lao động, tìm tòi, sáng tạo, các nghệ nhân Bát Tràng đã tạo nên một thế giới gốm sứ đủ màu sắc, đa dạng và sống động. Sản phẩm gốm Bát Tràng nổi tiếng không chỉ trong nước mà còn được xuất khẩu sang nhiều quốc gia khác trên thế giới.

Bát Tràng hiện nay không chỉ là một làng nghề sản xuất mà còn là làng văn hóa, trở thành một địa điểm du lịch trải nghiệm thú vị. Bát Tràng hiện có 9 di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc, 2 di tích cách mạng kháng chiến, 23 ngôi nhà cổ và 16 nhà thờ họ: có đình, văn chỉ Bát Tràng; khu lò bầu cổ, nhà nghệ nhân được xây dựng lấy cảm hứng từ những đường cong của đất làm gốm trên bàn xoay,...là nơi lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống của Bát Tràng xưa.