Làng đá mỹ nghệ Non Nước (Đà Nẵng) – TOP 20 làng nghề truyền thống Việt Nam nổi tiếng với những sản phẩm độc đáo và tinh xảo (P.19) – [VIETKINGS-TOPPLUS – Hành trình TOP Việt Nam]

Theo dân gian, vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVII thì nghề điêu khắc đá ở Ngũ Hành Sơn đã hình thành do ông tổ nghề khai sinh đầu tiên. Kể từ khi vào Đà Nẵng lập nghiệp, sống dưới chân núi núi Ngũ Hành Sơn, ông đã sớm phát hiện ra đây là một cụm núi đá cẩm thạch khổng lồ, thứ nguyên liệu có thể tạo ra những đồ vật trang trí rất đẹp. Ông bèn lấy một ít đá, đem về nhà rồi tỉ mỉ tẩn mẩn tạo ra những dụng cụ thô sơ như cối giã tiêu, giã thuốc hoặc các tấm bia mộ. Sau đó ông bắt đầu truyền lại cho con cháu và những người xung quanh. Từ những dụng cụ để phục vụ cho cuộc sống, những người dân ở đây đã sáng tạo nên những sản phẩm điều khắc tạc hình Rồng, Rùa, Phượng vô cùng tỉ mỉ, công phu nhằm phục vụ cho các công trình. Đặc biệt là đến đầu thế kỳ 19, khi nhà Nguyễn cho xây dựng chùa chiền, lăng tẩm, miếu mạo thì nghề cũng có cơ hội phát triển nhiều hơn. Một số thợ giỏi cũng được triều đình phong hàm Cửu phẩm, mời đi làm nghề ở nhiều nơi trên khắp cả nước. Nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước cũng được phát triển từ đây và được biết đến nhiều hơn.

Sau này thì gần như nguồn nguyên liệu các cơ sở đều nhập từ bên ngoài chứ không khai thác tại 5 ngọn núi Ngũ hành này nữa, chủ yếu từ các tỉnh như Nghệ An, Thanh Hóa, Thái Nguyên, Quảng Ninh, v.v… Chất liệu được sử dụng rất đa dạng như đá vôi, cẩm thạch, sa thạch, thu hút nhất với du khách là nhiều loại đá tự nhiên với nhiều màu sắc đẹp và đường vân độc đáo như đá Mắt Mèo, đá Thạch Anh. Tất cả đã tạo cho làng nghề đá Non nước một bức tranh đa dạng và đầy màu sắc.

Khi có nguyên liệu, thợ điêu khắc đá sẽ tạo hình sản phẩm ở dạng thô. Quá trình ra phôi được thực hiện bài bản, như: tìm mặt phẳng để tạo chân đế, xác định điểm chuẩn tạo hình. Khi xác định được mặt phẳng và các điểm, thợ đá tiến hành vẽ phác thảo trên giấy, sau đó vẽ lên mặt đá hoặc in trực tiếp lên tảng đá. Với những sản phẩm khó, có giá trị nghệ thuật cao, người thợ phải vẽ phác thảo và làm phôi bằng đất sét trước, khi đạt yêu cầu họ mới làm chính thức. Theo bản vẽ phác thảo, người thợ tiến hành đục phôi, tạo hình sản phẩm. Khi phôi hoàn thành, người thợ sẽ làm các chi tiết để hoàn thiện sản phẩm, như: chạm hình nét, trang trí hoa văn, mài, đánh bóng sản phẩm. Với người thợ, ở công đoạn này, việc quan trọng nhất là chạm hình nét và trang trí. Công đoạn thực hiện chi tiết thể hiện kỹ thuật chạm khắc đá và đôi tay vàng của người thợ. Ngoài quy trình chung cho tất cả các sản phẩm, thì mỗi loại sản phẩm lại có yêu cầu kỹ thuật cụ thể.

Để sản phẩm có màu sắc đẹp, đôi khi người thợ phải nhuộm đá bằng phẩm màu kết hợp với bã chè xanh, xi đánh giầy màu nâu, màu chàm... Bí quyết để có màu đẹp phụ thuộc vào việc pha màu, tạo nhiệt độ và dùng độ đậm nhạt của màu. Sản phẩm hoàn thiện cần trải qua nhiều công đoạn, nhờ bàn tay tài năng, kinh nghiệm của người thợ.

Sản phẩm đá mỹ nghệ Non Nước Đà Nẵng có đủ loại kích cỡ, hình thù vạn vật tiêu biểu như tượng các vị phật, các vị thần, chúa cho đến tượng của các loài linh vật theo phong thủy như rồng, kỳ lân, tỳ hưu… hay nhỏ hơn là sản phẩm quà tặng, đồ trang sức bằng đá như vòng tay, chuỗi hạt… Sản phẩm đá mỹ nghệ Non Nước Đà Nẵng không chỉ được tiêu thụ trong nước mà còn được ưa chuộng trên nhiều thị trường lớn như Mỹ, Trung Quốc, Châu Âu… bởi vậy chất lượng, mẫu mã, độ tinh xảo ngày càng được nâng cao.

Có thể nói, mỗi tác phẩm điêu khắc là một thành quả lao động kỳ công của những bàn tay tài hoa và cần mẫn. Từng mũi khoan, nét đục đẽo của những nghệ nhân đều thể hiện một niềm đam mê với những tảng đá, một tình yêu với nghề truyền thống bao đời của cha ông. Mỗi tác phẩm là một minh chứng cho đời sống sinh hoạt văn hóa, tinh thần của người dân vùng đất Ngũ Hành Sơn. Chính nhờ thế, làng đá mỹ nghệ Non Nước Đà Nẵng đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2014.